Η μεγάλη στροφή της Λευκωσίας: Το παρασκήνιο της προσέγγισης με το ΝΑΤΟ

Βρισκόμαστε ενώπιον μιας από τις πιο σημαντικές αναθεωρήσεις της κυπριακής εξωτερικής πολιτικής από το 1960. Η Κυπριακή Δημοκρατία, η οποία για δεκαετίες πορεύτηκε στο μονοπάτι της στρατηγικής ουδετερότητας, φαίνεται να εγκαταλείπει οριστικά τα δόγματα του παρελθόντος. Η Λευκωσία στέλνει πλέον σαφή μηνύματα προς τη Δύση, εξερευνώντας κάθε δυνατή δίοδο για μια στενότερη συνεργασία με το ΝΑΤΟ. Δεν πρόκειται για μια απλή αλλαγή πλεύσης, αλλά για μια «συναλλακτική» στρατηγική που επιχειρεί να παντρέψει τα τουρκικά αμυντικά συμφέροντα στην Ευρώπη με τις ανάγκες ασφαλείας της Κύπρου.

Ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης επιβεβαίωσε πρόσφατα ότι η κυβέρνησή του προτίθεται να αξιοποιήσει την επερχόμενη Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ ως διπλωματικό μοχλό πίεσης. Ο στόχος είναι ξεκάθαρος: η δημιουργία ενός πολιτικού χώρου που θα επιτρέψει στην Άγκυρα να κάμψει τις αντιστάσεις της, ανοίγοντας τον δρόμο για την ένταξη της Κύπρου στο πρόγραμμα Σύμπραξη για την Ειρήνη (Partnership for Peace – PfP). Για μια χώρα που μέχρι το 2022 απέρριπτε μετά βδελυγμίας την ιδέα του ΝΑΤΟ, η μεταστροφή αυτή είναι δομική.

Το τέλος της εποχής Μακαρίου και η ρωσική επιρροή

Για να καταλάβουμε το μέγεθος της αλλαγής, πρέπει να κοιτάξουμε πίσω. Η Κύπρος υιοθέτησε ιστορικά την πολιτική των Αδεσμεύτων ως στρατηγική επιβίωσης. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’, ιδρυτικό μέλος του Κινήματος των Αδεσμεύτων το 1961, πίστευε ότι η αποφυγή στρατιωτικών συμμαχιών θα προστάτευε το νησί από τις μυλόπετρες του Ψυχρού Πολέμου. Αυτό οδήγησε σε μια παραδοσιακά θερμή σχέση με τη Μόσχα, η οποία εκφράστηκε τόσο σε στρατιωτικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο.

Η πιο εμβληματική στιγμή αυτής της σχέσης ήταν η κρίση των πυραύλων S-300 το 1997. Η συμφωνία ύψους 200 εκατομμυρίων δολαρίων για την αγορά ρωσικών αντιαεροπορικών συστημάτων προκάλεσε την οργή της Άγκυρας, η οποία απείλησε με στρατιωτική δράση και ναυτικό αποκλεισμό. Τελικά, υπό το βάρος των πιέσεων, το σύστημα κατέληξε στην Κρήτη, αλλά το στίγμα της ρωσικής στρατιωτικής εξάρτησης παρέμεινε. Παράλληλα, η Κύπρος λειτούργησε επί χρόνια ως υπεράκτιος οικονομικός κόμβος για ρωσικά κεφάλαια, δημιουργώντας μια σύνθετη αλληλεξάρτηση που μόνο οι πρόσφατες γεωπολιτικές ανακατατάξεις και οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας κατάφεραν να κλονίσουν.

Το παράδοξο της ΕΕ χωρίς την ομπρέλα του ΝΑΤΟ

Η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 τερμάτισε τυπικά την ιδιότητα του «αδέσμευτου» κράτους, αλλά δεν άλλαξε το αμυντικό δόγμα της χώρας. Εκείνη την εποχή, η ΕΕ στερείτο ισχυρής αμυντικής διάστασης και η ελπίδα για μια μελλοντική ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ καλλιεργούσε την ψευδαίσθηση ότι οι ασυμμετρίες ασφαλείας θα επιλύονταν μέσω της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Σήμερα, η Κύπρος αποτελεί τη μοναδική χώρα της ΕΕ που δεν συμμετέχει ούτε στο ΝΑΤΟ ούτε στο Partnership for Peace, ένα καθεστώς που φαντάζει πλέον αναχρονιστικό σε μια Ευρώπη που αναδιατάσσεται μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Το τουρκικό βέτο και η νέα στρατηγική των «βημάτων»

Οποιαδήποτε κίνηση της Λευκωσίας προς το ΝΑΤΟ προσκρούει στο αμετακίνητο τοίχος της Τουρκίας. Η Άγκυρα, χρησιμοποιώντας το άλυτο Κυπριακό και τις διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο, ασκεί το δικαίωμα βέτο σε κάθε προσπάθεια ενσωμάτωσης της Κύπρου στις νατοϊκές δομές. Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης, αντιλαμβανόμενος το αδιέξοδο μιας κατά μέτωπον αίτησης ένταξης, επιλέγει την οδό της σταδιακής εμπλοκής. Το σχέδιο δεν αφορά πλέον την άμεση πλήρη ένταξη, αλλά μια σειρά από αμοιβαίες υποχωρήσεις που θα κάνουν την κυπριακή παρουσία στο ΝΑΤΟ πιο εύπεπτη για την τουρκική πλευρά.

Το πρόγραμμα SAFE: Το μεγάλο διαπραγματευτικό χαρτί

Στο επίκεντρο αυτής της νέας προσέγγισης βρίσκεται το πρόγραμμα Security Action for Europe (SAFE). Πρόκειται για ένα κολοσσιαίο πλαίσιο αμυντικών προμηθειών της ΕΕ, ύψους σχεδόν 170 δισεκατομμυρίων ευρώ, που στοχεύει στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής πολεμικής βιομηχανίας. Η Τουρκία, παρά το γεγονός ότι διαθέτει μια από τις πιο ανταγωνιστικές αμυντικές βιομηχανίες παγκοσμίως, παραμένει αποκλεισμένη από το SAFE λόγω της πολιτικής της σχέσης με την ΕΕ.

Η Λευκωσία προτείνει το εξής αντάλλαγμα: Κατά τη διάρκεια της Κυπριακής Προεδρίας, η Κύπρος θα μπορούσε να υποστηρίξει την ένταξη της Τουρκίας σε μηχανισμούς που σχετίζονται με το SAFE. Αυτό θα επέτρεπε τη ροή ευρωπαϊκών κονδυλίων προς την τουρκική αμυντική βιομηχανία, ενσωματώνοντας την Άγκυρα στις ευρωπαϊκές αλυσίδες εφοδιασμού. Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία θα έπρεπε να αποσύρει τις αντιρρήσεις της για την ένταξη της Κύπρου στο Partnership for Peace.

Η ανταλλαγή πληροφοριών και η βίζα για Τούρκους πολίτες

Πέρα από το πρόγραμμα SAFE, στο τραπέζι πέφτουν και άλλα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ). Ένα από αυτά αφορά την άρση του τουρκικού βέτο στην ανταλλαγή διαβαθμισμένων πληροφοριών μεταξύ του ΝΑΤΟ και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Άμυνας (EDA). Επιπλέον, η Λευκωσία θα μπορούσε να δείξει μεγαλύτερη ευελιξία στο πάγιο αίτημα της Άγκυρας για διευκολύνσεις στη χορήγηση βίζας σε Τούρκους πολίτες που ταξιδεύουν στην ΕΕ. Αυτές οι κινήσεις δεν λύνουν το Κυπριακό, αλλά δημιουργούν ένα πλαίσιο περιορισμένης συνεργασίας σε θέματα κοινού ενδιαφέροντος.

Δομικά εμπόδια και η σκιά του Κυπριακού Προβλήματος

Παρά τη διπλωματική κινητικότητα, οι αναλυτές παραμένουν επιφυλακτικοί. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να φανταστεί κανείς την Τουρκία να δίνει το «πράσινο φως» για πλήρη ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ χωρίς μια συνολική λύση του Κυπριακού που να ικανοποιεί τις στρατηγικές της επιδιώξεις. Η προστασία των δικαιωμάτων των Τουρκοκυπρίων, όπως τα αντιλαμβάνεται η Άγκυρα, παραμένει η «κόκκινη γραμμή» που καθορίζει τη στάση της.

Επιπλέον, το διεθνές περιβάλλον είναι εξαιρετικά ρευστό. Η συζήτηση για το τέλος του πολέμου στην Ουκρανία και η πιθανή «παγωμένη» κατάσταση στις διευρύνσεις του ΝΑΤΟ επηρεάζουν άμεσα και τις κυπριακές επιδιώξεις. Η Λευκωσία επιχειρεί να προλάβει τις εξελίξεις, ευθυγραμμίζοντας τις δικές της φιλοδοξίες ασφαλείας με τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες της Τουρκίας. Είναι μια προσπάθεια να μετατραπεί ένα χρόνιο πρόβλημα σε μια win-win συμφωνία, από αυτές που η ΕΕ αρέσκεται να προωθεί.

Ένα νέο διπλωματικό εγχειρίδιο

Η Κυπριακή Δημοκρατία τεστάρει σήμερα ένα νέο διπλωματικό εγχειρίδιο. Η μετακίνηση από την ιδεολογική ουδετερότητα στον ωμό ρεαλισμό είναι μια αναγκαία προσαρμογή σε έναν κόσμο όπου οι γκρίζες ζώνες ασφαλείας εξαφανίζονται. Αν αυτή η «συναλλακτική» προσέγγιση θα αποδώσει καρπούς ή αν θα προσκρούσει για άλλη μια φορά στην τουρκική αδιαλλαξία, μένει να φανεί. Το βέβαιο είναι ότι η Λευκωσία δεν είναι πλέον ο παθητικός θεατής των εξελίξεων, αλλά ένας παίκτης που επιχειρεί να επαναδιαπραγματευτεί τη θέση του στον παγκόσμιο χάρτη.

ΠΗΓΕΣ: European Defence Agency (EDA), SIPRI (Stockholm International Peace Research Institute), EU Council Framework, Reuters, Bloomberg, Τurkiye Today (What Greek Cyprus is preparing to offer Türkiye on NATO prospects).

Διαβάστε επίσης:

Γεραπετρίτης – Κούπερ: Η «κόκκινη γραμμή» για τα όπλα και τα Γλυπτά

Φρεγάτα Κίμων: Η ιστορική στιγμή που η Ελλάδα αλλάζει το Αιγαίο!

Τουρκία: Το μυστήριο drone στην Άγκυρα και τα κενά στην αεράμυνα